Fırat Nehri ile Merzimen Çayı'nın birleştiği noktada bulunan Rumkale, çevresindeki sarp vadilerle sular altında kalmadan önce de doğal bir savunma alanına sahipti. Birecik Barajı'nın su tutmasıyla birlikte yapı, üç yanı sularla kuşatılmış bir yarımada görünümü kazandı.
Gaziantep İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün verilerine göre yaklaşık 120 metre genişliğinde ve 200 metre uzunluğundaki alan, iki farklı savunma bölümünden meydana geliyor. Doğal kayalık yüzeylerin yontulmasının yanı sıra sert kalker taşlarıyla sur duvarları inşa edildi; kuzey kesimde ise yedi burç ve çok sayıda mazgal açıklığı yer alıyor.
Kalenin güney yönünde ana kaya kütlesinin oyulmasıyla 12. yüzyılda açılan yaklaşık 30 metre derinliğinde ve 20 metre genişliğindeki hendek, yapının karayla bağlantısını kesti. Doğu ve batı yönlerindeki giriş hatlarının yanı sıra batıdaki ulaşım yolunda kule biçimli kapılar ve kara bağlantısında bir köprü bulunuyordu.
Kale içerisinde Fırat Nehri'ne ulaşmak amacıyla kaya kütlesinin oyulmasıyla yapılan yaklaşık 75 metre derinliğinde ve 8 metre genişliğinde bir su kuyusu yer alıyor. İç yüzeyinde sarmal merdiven bulunan bu kuyunun yanı sıra alanda sarnıç kalıntıları da bulunuyor.
Gaziantep İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün kayıtlarına göre 1113 yılında Ermeni Katolikosluğu'nun merkezinin buraya taşınmasıyla Rumkale dinî ve idari bir yerleşim hâline geldi. Şitamrat, Hromgla, Kal'at el Rum, Kal'at el Müslimin ve Kale-i Zerrin gibi isimlerle anılan yapının inanç geleneğinde Yuhanna ile ilişkili olduğuna dair rivayetler de bulunuyor.
Kalede günümüze ulaşan kalıntılar arasında 1173 tarihli Aziz Nerses Kilisesi ile 13. yüzyılda Süryani Ortodoks geleneğine mensup Barşavma tarafından yaptırılan Barşavma Manastırı yer alıyor. Aziz Nerses Kilisesi daha sonraki dönemlerde cami olarak da kullanıldı.
1292 yılında Memlük Sultanı Melik el-Eşref tarafından ele geçirilen kale onarılarak Kal'at el Müslimin adıyla askerî amaçlarla kullanılmaya başlandı. 1516 yılında Osmanlı hâkimiyetine giren yapı, 17. yüzyılda Evliya Çelebi'nin aktarımlarında cami, han, hamam ve çarşısıyla anıldı.
2000 yılında barajın su tutmasıyla çevresindeki coğrafya değişen Rumkale Örenyeri, Kültür ve Turizm Bakanlığının müze kayıtlarında geçici olarak ziyarete kapalı bulunuyor ve bölgeden düzenlenen tekne gezileriyle izlenebiliyor.
Yorumlar